Dit op mijn graf

Dit op mijn graf

Je wordt verkloot door pa en ma.
  Misschien niet welbewust, maar toch.
Ze laten jou hun fouten na
  en zelfs een beetje extra nog.

Maar zij zijn op hun beurt verkloot
  door ouder volk in strenge snit,
dat soms wat klef was, maar despoot,
  en soms moorddadig en verhit.

Ellende gaat van mens op mens
  en spoelt de grond weg als getij.
Stap tijdig uit en trek een grens,
  en blijf vooral toch kindervrij.

(Philip Larkin)


This Be The Verse

They fuck you up, your mum and dad.   
    They may not mean to, but they do.   
They fill you with the faults they had
    And add some extra, just for you.

But they were fucked up in their turn
    By fools in old-style hats and coats,   
Who half the time were soppy-stern
    And half at one another’s throats.

Man hands on misery to man.
    It deepens like a coastal shelf.
Get out as early as you can,
    And don’t have any kids yourself.

 

(Ik was niet zo tevreden met de bestaande Nederlandse vertaling(en) van dit gedicht. Vooral de grove formulering aan het begin leidt tot misverstanden. "To fuck up" betekent zoiets als "in de war gooien". Het in de vertalingen terugkerende, verleidelijke "naaien" betekent "bedriegen" of "belazeren", toch iets heel anders.)

Marrakesh Expres

Ik kijk om me heen in het zonlicht van jouw blik
Waarheen we reizen staat de hemel in de fik
Eenden, vee, een kippenschuur
Berber tapijten van muur tot muur
Toeristische dames, klein en in het blauw

Ik veeg spinrag uit de randen van mijn geest
Ik moest weg naar waar ik nog nooit was geweest
Hoop dat wat nog voor ons ligt
Ons weer terug brengt in het zicht
Hoor niet wat er is verteld aan jou

Wij zijn aan het reizen met de Marrakesh Expres
Wij zijn aan het reizen met de Marrakesh Expres
Ik ben op weg naar Marrakesh
Iedereen aan boord, iedereen aan boord

Ik heb jarenlang gespaard, we zijn hier met elkaar
Ik ruik een tuintje in jouw haar

Pak de trein van Casablanca naar de zon
Blazen ringetjes van rook in het station, station

In de lucht hangt een kleurig doek
Slangenbezweerders op de souq
En djellaba’s ideaal voor thuis
Vertel, ik luister nou

Wij zijn aan het reizen met de Marrakesh Expres
Wij zijn aan het reizen met de Marrakesh Expres
Ik ben op weg naar Marrakesh


Marrakesh Express
Crosby, Stills & Nash, van het album Crosby, Stills & Nash (1969)
Auteur: Graham Nash

 

 

Het antwoord van de wever

Laat mij toch zien, wever van de tijd
Patronen van mijn levensloop
Geknoopt in jouw tapijt
Kreeg ik een seconde één blik op jouw getouw
Zodat de bloei van mijn verleden aan mij verschijnen zou
Toont het uit mijn jeugd de tranen van voorheen
Hartepijnen in het hart toen liefde daar verscheen
Wisselden patronen toen ik opgroeide tot man
Een onbekend nieuw aura scheen toen ik vroeg om haar hand
Stak jouw gouden naald zijn draad vol maagdelijke pracht
Toen wij als minnaars één werden in onze huwelijksnacht
Heb je alle vreugd gevat, de komst van onze zoon
Geluk in de familie en een tweede nog als kroon
Het groeien van de broeders, ontwikkeling tot man
Is het vol details en zal mij niets ontgaan
Lichten levensvonken op wanneer zij trouwen gaan
Om zelf te zullen leven als echtgenoot voortaan
Werd mijn liefs draad doorgesneden toen zij overleed
En vormt mijn rouw een zwarte vlek op jouw gewoven kleed
Een allerlaatste samenkomst terwijl de kist verdween
As tot as en stof tot stof, maar ooit zijn wij weer één
Toont het de visites met het kleinkind op mijn knie
Dat ik nog enkel horen kan omdat ik niets meer zie
Schiet misschien ten langen leste in mijn eenzaamheid
Een toverster mijn ogen in en toont me jouw tapijt
Ik meen dat ik warempel jouw weefgetouw kan zien
Zijn dan mijn gebeden toch een keer verhoord misschien
Na een tijd van piekeren begrijp ik nu waarom
Je hebt het mij nu wel gegund: mijn eigen tijd is om
Nu kan ik zien, wever van de tijd
Patronen van mijn levensloop geknoopt in jouw tapijt

The Weaver's Answer
Family, van het album Family Entertainment (1969)
Auteurs: John Whitney & Roger Chapman 

 

Fiets

Ik heb een fiets. Dat is me toch iets.
Hij heeft een mandje, een bel die klingelt,
spul om te versieren.
Ik gaf hem aan jou als ik kon, maar hij is geleend.

Jij bent wel een meid die past in mijn wereld
Ik geef je wat dan ook, echt alles als je spul wilt.

Ik heb een jas. Ik ben niet in mijn sas.
De voorkant is gescheurd. Hij ’s rood en zwart.
Ik heb hem allang.
Als je vindt dat hij me staat dan zeg ik inderdaad.
 
Jij bent wel een meid die past in mijn wereld
Ik geef je wat dan ook, echt alles als je spul wilt.

Ik ken een muis en hij heeft helaas geen huis.
Ik snap het niet. Ik noem hem Gerald.
Hij is al aardig oud, maar is een top-muis.
 
Jij bent wel een meid die past in mijn wereld
Ik geef je wat dan ook, echt alles als je spul wilt.

Ik heb een bende peperkoekvolk.
Hier een pop, daar een pop, heel veel peperkoekvolk.
Neem ze lekker allemaal. Zo uit de schaal.
 
Jij bent wel een meid die past in mijn wereld
Ik geef je wat dan ook, echt alles als je spul wilt.

Ik ken een hok gevuld met muziek.
Rijmend of ka-tsjingend. Vele als een uurwerk.
Kom mee naar binnen en dan gaan we aan het werk.

Bike
Pink Floyd, van het album The Piper at the Gates of Dawn (1967)
Auteur: Syd Barrett

 

Over het vertalen van popteksten

(Door Robert Eksteen en Jan-Paul van Spaendonck)

Jan-Paul had zich vastgebeten in de vertaling van liefdespoëzie van Louis Aragon. Hij zocht een second opinion en stuurde Robert een gedicht op. Robert gaf zijn commentaar en maakte op zijn beurt Jan-Paul deelgenoot van zijn al vele maanden durende af-en-aan-project: de vertaling van Thick as a Brick, de episch lange tekst van de gelijknamige LP van Jethro Tull. Nadat hij uitgelachen was, stelde Jan-Paul voor: ‘Hierna een duo-vertaling? Iets voor onze vijfenzestigste verjaardag? Een aardig boekje?’

Het werd een poptekstenproject. 

We kennen elkaar al meer dan zestig jaar. In onze vormingsjaren van 1965 tot 1970 gebeurde op muzikaal gebied vreselijk veel en we hielden elkaar op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen. Onze muzikale uitgangspunten waren nagenoeg identiek. Hoewel Jan-Paul van de Beatles was en Robert van de Kinks, kwamen we op de middelbare school in dezelfde groep would-be hippies terecht en de muziek was daar naar: naast allerlei Woodstock-bands draaiden we vooral veel Jethro Tull en King Crimson op onze Lenco pickups en magere draagbare cassetterecordertjes. In dit boekje kan de lezer daar ampel sporen van aantreffen. 

Onvermijdelijk dreven in de decennia erna onze belangstellingen, muzikaal en tekstueel, ver uit elkaar, zonder overigens een specifieke nestgeur te verliezen. Ook daarvoor kan de aandachtige lezer in het boekje een overvloed aan bewijsmateriaal verzamelen. Een heel breed spectrum aan stijlen en culturen wordt gepresenteerd. Van ABBA tot Zappa, letterlijk. 

Voordat we aan het selecteren van de teksten begonnen, hadden we maar heel weinig uitgangspunten. Natuurlijk moesten de teksten (of de songs zelf) in ons leven iets voor ons betekend hebben. Sommige van de gekozen teksten ‘zijn’ van ons beiden, sommige meer exclusief van Jan-Paul of van Robert. Een tweede uitgangspunt was dat er niet reeds een goede vertaling van de tekst moest bestaan. Dankzij onder andere Ernst van Altena, Bindervoet & Henkes en Jan Rot vielen daardoor Jacques Brel, de Beatles (met één uitzondering), Bob Dylan en allerlei anderen van te voren af.

Er zijn, ontdekten we, minimaal zes methodes om liedteksten te vertalen.

- Je kunt de tekst opvatten als een gedicht en vertaalt hem dus strikt metrisch volgens de oorspronkelijke versvoeten, zonder rekening te houden met de gezongen versie. Dat kan bij liedteksten nogal eens ontaarden in een door elkaar lopende chaos van jamben, anapesten en dactyli. Plus dat de nazingbaarheid vreselijk in het nauw kan raken. Iets wat op papier klopt (zelfde aantal lettergrepen, keurig ritme) blijkt te stranden als je het gaat zingen, omdat er in het origineel opeens vier tellen rust in acht worden genomen na een bepaald woord, terwijl in jouw vertaling het gekozen - langere - woord over die cesuur heen loopt, en je dus met een joekel van een adempauze zit middenin een woord: streng verboden.

- Je kunt de tekst zo letterlijk mogelijk en zingbaar vertalen. Misschien offer je hier en daar een beeld op, misschien word je tot een ongelukkige zinswending gedwongen, maar uiteindelijk is de vertaling op een music-minus-one-versie van de oorspronkelijke opname wel probleemloos mee te zingen.

- Je kunt de geest van de tekst proberen te vertalen, zingbaar, maar verre van letterlijk. Niet dus: ‘In Pennylaan’, maar bijvoorbeeld: ‘In Heerenveen’, of ‘In Slotermeer’. Dit procedé wordt ook wel hertalen genoemd, wij hadden het onderling over de methode Jan Rot.

- Je kunt een compleet nieuwe tekst maken op een bestaande melodie. Een praktijk die dateert uit de tijd dat een mondje buitenlands een zeldzaamheid was. Zo werd Vieni sul mar: ‘Twee ogen zo blauw’.

- Voorts is er de zuiver muzikale hertaling, die vooral de klank van het origineel intact laat. Een mooi voorbeeld is de versie van We Can Work it Out van Lennon & McCartney. Dat werd bij vertalers Henkes en Bindervoet: ‘Weekend wordt het koud’.

- Ten slotte kun je ook de geest van de poëtische gedachte van een tekst vertalen en die een andere vorm geven. Jan Kal bouwt al jaren popsongs uit de zestiger en zeventiger jaren om tot de vorm die hij als geen ander beheerst: het sonnet.

De grenzen tussen deze verschillende methoden zijn tamelijk vaag. We hebben vooral de eerste drie methodes gebruikt, zoals het ons van pas kwam. 

Onze verjaardagen zijn geweest, het boekje is er. U kunt het hier bestellen.

Mijn tuintje

Ede Staal (1941-1986)

Nog een tekst die het verjaardagsboek met vertalingen niet gehaald heeft, maar die ik toch wel erg aardig vind. Tijdens de redactionele bespreking viel deze tekst min of meer af omdat de oorspronkelijke tekst ook al in het Nederlands is. Nu moet ik bekennen dat ik voor dit Gronings bijna net zo vaak het woordenboek heb moeten raadplegen als voor een "snelle" Engelse tekst, maar ja, Nederlands is Nederlands. Och had ik dan maar een Friese bard gekozen! Fries is namelijk wel een aparte taal!

Mijn tuintje

Mijn sperziebonen die komen zo slecht op
en de spreeuwen vreten de rode bessen op.
Mijn aardappels en mijn sla schieten al door,
als ’t zo doorgaat dan wordt het een strop.

Maar mijn tuintje, maar mijn tuintje ja jou mis ik niet graag,
er is altijd wat te doen voor mij.
Mijn sperziebonen die komen zo slecht op
en de spreeuwen vreten de rode bessen op.
 
Wat is er mooier dan een huisje met ’n mooi lapje grond,
wat is beter dan de kunstmest, ja dat weet u, da’s de stront,
van ’n paard en ’n koe, bij mijn ouders ook de beer
en als we hem sneden, ja dan zongen we maar weer…
 
Wortels aangevreten en de aardbeien vol kruid
Tuinbonen zitten vol luizen en de slakken lachen me uit.
Afrikaantjes en groene zeep, ja probeer het maar een keer,
wat as of wat zout, en dan zingen we maar weer…
 
‘k Heb spinazie, ik heb raapknollen, ‘k heb radijs en rammenas,
‘k heb andijvie en augurken en tomaten in de kas,
ja zo komen we met z’n allen de winter wel door
en het volgend jaar dan gaan we er samen weer voor.

Mien Toentje
Ede Staal, van het album Mien toentje (1984)
Auteur: Ede Staal
Vertaling: Robert Eksteen

Noot: Afrikaantjes en groene zeep worden gebruikt als middelen voor ongediertebestrijding.

Bent u benieuwd welke 65 teksten het boek wel gehaald hebben, houd dan dit blog in de gaten.  Wanneer het boek uitkomt weten we niet precies, maar ijs, weder en virus dienende zeker dit jaar nog.

Verjaarscadeautje

Jan-Paul en ik gaan weer een jubeljaar tegemoet. Over een paar weken worden wij 65. Traditie wil dat we iets dergelijks vieren met een cultureel aardigheidje. Toen we 50 werden hebben we een Nederpop-cd gemaakt, toen we 60 werden een cd met modern klassieke liederen. Dit jaar wordt het een boek met vertalingen van popteksten van songs die ons leven vorm hebben gegeven.
Een periode van koortsige activiteit wordt momenteel afgerond. De 65 teksten zijn geselecteerd, over het nawoord en het notenapparaat wordt gebreinstormd.

In het proces is het onvermijdelijk gebleken dat er een paar teksten af moesten vallen. Een van die afvallers is deze, een slimme, zich aan geen regels houdende tekst van de Australische stand-up comedian Tim Minchin.

Ik sympathiseer hevig met de erin verkondigde mening, maar in het grotere kader van het boek zijn er andere keuzes gemaakt.

 

Als je je geest teveel opent, vallen je hersens eruit (of: Neem mijn vrouw)

Wie mij ook maar één enkel voorbeeld
uit de geschiedenis kan geven
van een helderziende
die in staat is te bewijzen
onder redelijke experimentele omstandigheden
dat hij of zij gedachten kan lezen
 
En wie mij ook maar één enkel voorbeeld
uit de geschiedenis kan geven
van een astroloog
die in staat is te bewijzen
onder redelijke experimentele omstandigheden
dat hij of zij de toekomst kan voorspellen
door hemelse tekens te lezen
 
En wie mij ook maar één enkel voorbeeld
uit de geschiedenis kan geven
van een homeopathische genezer
die in staat is te bewijzen
onder redelijke experimentele omstandigheden
dat oplossingen van oneindig kleine deeltjes goed spul
herhaaldelijk verdund in relatief grote hoeveelheden water
permanent een hogere medische waarde hebben
dan een op identieke wijze toegediend placebo
 
En wie mij ook maar één enkel voorbeeld
uit de geschiedenis kan geven
van een spiritueel of religieus persoon
die in staat is te bewijzen
op logische dan wel empirische wijze
dat er een hogere macht bestaat
met een zeker bewustzijn of belangstelling voor het menselijk ras
of het vermogen mensen te straffen of belonen voor hun morele keuzes
of dat er naast vrees een goede reden bestaat
te geloven in welke versie dan ook
van een hiernamaals
 
Die geef ik mijn piano
mijn linkerbeen
en mijn vrouw
 
If You Open Your Mind Too Much Your Brain Will Fall Out (or: Take My Wife)
Tim Minchin, van het album So Rock (2006)
Auteur: Tim Minchin
Vertaling: Robert Eksteen

 

Als het boek klaar is zullen we details bekendmaken voor die paar vrienden en kennissen die een exemplaar willen bemachtigen.

 

Vrije wil en Testament

Voorzien van vrije wil maar zeker binnen grenzen,
Kan ik mezelf niet onbegrensd mutaties wensen,
Ik kan niet weten wat ik was als ik niet mij was,
Ik kan mij slechts gissen.

Dus als ik zeg dat ik me ken hoe weet ik dat dan?
Welke soort spin begrijpt nu echt arachnofobia?
Ik heb gevoel en het gevoel dat ik gevoel heb.
Ben ik zijn gids? Of hij de mijne?

De last van stof is zwaarder dan die van objecten.
Wat houdt dit in, die zwaartekracht zonder een centrum?
Wat houdt dit in, die zwaartekracht zonder een centrum?
Is er vrijheid niet te zijn?
Is er vrijheid van willen zijn?

Alleen momentum doet ons zus of zo gedragen.
We scheppen of veronderstellen motivatie.
Als ik uiteenviel, uitgeschakeld, was dat denkbaar?
Wat zijn legers zonder een vijand?

Wees in de lucht, maar wees niet lucht, wees in de niet-lucht.
Wees in de lucht, maar wees niet lucht, wees in de niet-lucht.
Wees vrij, wees niet gecondenseerd en blijf niet hangen.
Noch geboren, noch al dood.

Als ik echt vrij was kon ik kiezen en niet mij zijn
Gestoorde krachten draaien in een rad van waanzin.
Gestoorde krachten draaien in een rad van waanzin.
Ik wil er af, ik ben zo moe.
Ik wil er af, ik ben zo heel erg moe.

Wyatt/Kramer

Misschien al eens

Ik weet niet of ik dementeer, of langzaam verstrooid word,

is hier tekort aan zuurstof?

Stil, moet je horen,

was dat niet een klop op de deur?

Ik moet van alles op gaan schrijven, want ja ik vergeet het.

Waar is nou mijn bril toch en trouwens hoe heet het:

hoe kan ik nou slagen als ik mijn ogen weer keur?

Of heb ik dat al eens gezegd?

Je moet me eerlijk zeggen of ik dit al verteld heb.

Waar is mijn mobieltje, ‘t is niet opgeladen,   

‘t is een namaak-doelwit

en als ik mezelf bel kom ik in mijn Voicemail terecht

Ik prik het liefste alles vast, voordat ik het kwijtraak.

Autosleutels zijn pleite. En waarom probeer ik

ze de laatste tijd soms te gebruiken voor mijn voordeur?

Of heb ik dat al eens gezegd?

Oh kap me af met mijn gezeur, ik zoek alleen maar aandacht

en waar ik niet aan dacht: ik kan mijn bril niet vinden,

maar ik heb hem verbogen toen ik hem liet vallen

toen ik worstelde met mijn mobiel.

Het lijkt alsof, alsof ik niets meer,

alsof ik niets meer kan onthouden.

Ik heb de grijns van een debiel

die ooit zo triomfantelijk keek,

maar ga nu inzien dat alles wat ik leek

stilaan vergeten wordt.

Ik meen het echt,

of had ik dat misschien al eens gezegd?

Ik meen het echt,

of had ik dat misschien al eens gezegd?

Ik ben mezelf kwijt, en waar ik steeds naar speur

Ik ben de draad kwijt van

wat ik heb gezegd.

Peter Hammill

(Met dank aan JP voor hulp en suggesties)