De Rotterdam

Het door Rem Koolhaas ontworpen gebouw De Rotterdam is, hoe je het ook wendt of keert, een indrukwekkende verschijning in de toch al zeer assertieve nieuwste architectuur van Rotterdam. We hadden al eens in een hotelletje gelogeerd aan de overkant van de Maas en beschouwden toen het in aanbouw zijnde monster met een mengeling van fascinatie en afgrijzen. Gewoontegetrouw maakte ik me vreselijk zorgen over de menselijke maat maar uiteindelijk haalde ik de schouders op: de stad zou er vast wel heel blij mee zijn.

Een paar maanden geleden ontdekte ik dat er in het gebouw een hotel gevestigd was: NHow, een soort subafdeling van de grote, Spaanse keten NH. Omdat er twee tentoonstellingen in Rotterdam aan zaten te komen, moesten we daar maar gaan boeken, al was het maar om de Koolhaas-visie eens aan der lijve te ondergaan.

Wat had ik gehoopt daar op de 23^e verdieping aan te treffen en wat had ik verwacht? Gehoopt had ik dat de Grote Kunstenaar bij het ontwerpen van het interieur een beetje rekening zou houden met de functie van de kamers. Dat er dus naast een zeer aanwezige artistieke visie, ook de gewone burgerlijke zaken aan te treffen waren die je nu eenmaal nodig hebt in een hotelkamer. Wat had ik verwacht? Laat ik zeggen: mijn verwachtingen kwamen uit. Er waren geen haakjes voor jassen noch een stoel om je goed over te hangen, stel je voor! De wandkast had de stang niet in de breedte maar in de diepte, zodat je geen enkel overzicht had van wat er allemaal hing. In de badkamer ontbraken haken of stangen om je handdoeken op te hangen of plankjes om je zeepjes neer te leggen. Dat was zelfs het hotel te ver gegaan en er was iets geïmproviseerd met klevende dingen van plastic, die niet bleven zitten (en de harmonie van het ontwerp naar de vaantjes hielpen). Er stonden geen nachtkastjes, maar een paar grote, loze perspex kubussen met dus alleen maar een bovenkant. Alles aan burgertruttencomfort was opgeofferd voor die dekselse visie van Koolhaas. De televisie – niet het eerste waar ik naar zoek in een hotelkamer trouwens – was kunstig in een spiegel weggewerkt en ook de afscheiding tussen slaap- en badkamer was een visueel feest. Maar na een kwartier genieten van hoe het eruitziet, wil je toch wel ter zake komen. En wegens het geraffineerde spiegelspel was televisiekijken trouwens nog helemaal niet eenvoudig!

Het uitzicht was natuurlijk indrukwekkend. Vanaf onze verdieping, de hoogste die het hotel te bieden had, maar nochtans slechts op de helft van het 150 meter hoge gebouw gelegen, kon je in het noordoosten Gouda zien liggen. Het Noordereiland lag aan onze voeten en het verkeer op de Erasmusbrug voerde een stil ballet op, geregisseerd door de verkeerslichten.

De positionering van het hotel is heel gunstig te noemen. In twintig minuten wandel je over de Erasmusbrug naar de Blaak, met zijn Koopgoot en zijn Markthal. Via een loopbruggetje bereik je aan de andere kant het eiland Katendrecht, voorheen de hoerenbuurt, maar tegenwoordig een hip industrieel yuppenproject met alternatieve restaurant/galerietjes en een uitbundige voedselhal.

Het ontbijtbuffet was chaotisch ingericht maar rijk, met onbeperkte voorraden gerookte zalm, helaas iets belegen mozarella, licht amber tintelende glazen cava of bloedrode bloody Mary’s voor de stoere levensgenieter, alsmede een meester eierbakker die perfecte omeletten fabriceerde met alle ingrediënten die je maar begeerde. Het gezelschap in de zaal was gemêleerd. Wielrenners in vale zweetpakjes en met geschoren benen, sportschoolaziaten met draken-sleeves getatoeëerd, lelijke bejaarden met een bult, alsmede poenerige pooiers met hun rondborstige trofee-dames. Naast ons zaten twee kolossaal grote leden van de bluesband Mississippi Heat die er, afgeschminkt na een late gig gisteren en nu met hun verweerde koffers gereed voor de terugtocht naar Chicago, vooral moe, oud en verloren uitzagen. Een stuk dikker ook dan op de persfoto. Ik denk dat ze met hun tweeën een kilo of 325 wogen. Schoenmaat 51, dat werk.

Ik vond het een interessante ervaring en zal met plezier terugdenken aan het NHow, maar ondertussen popel ik niet om er heel spoedig weer terug te keren.

Een nieuw blogje

Het zal de scherpzinnige volger van De dwarse man wellicht opgevallen zijn dat er sedert enige tijd rechtsboven een linkje bijgekomen is: Amsterdam-West Essef. Misschien heeft u zelfs al eens geklikt en gezien waar dat over gaat. Voor de anderen volgt hier een korte uitleg. Ik heb van jongs af aan een aantal constanten in mijn leven die ik, eens me eigen gemaakt, heel trouw tot mijn belevingswereld blijf rekenen. Een van die zaken is de sciencefictionliteratuur. Ik geef veel minder om sciencefictionfilms, het gaat me echt om de geschreven flights of fancy, historisch of modern.

Toen mijn vrienden en ik twaalf of dertien waren, begonnen we ons voor andere dingen te interesseren dan de geheide zaken als Batman, de Kameleon, Suske en Wiske of Airfix modelvliegtuigjes.

Roken, seks, Jethro Tull en VPRO’s Piknik veranderde ons van onschuldige kinderen in onschuldige beginnende hippies.

We gingen ook een ander soort boeken lezen. Sciencefiction! In ieders jongenskamer verschenen wel een paar van die witte deeltjes uit Meulenhoffs M=SF reeks. Deeltjes die vrijelijk geherdistribueerd werden: als een boekje je beviel, nam je het gewoon mee. Ik had een paar deeltjes geroofd uit het zolderkamertje van Thijs, en ik weet zeker dat Jan-Paul een paar van mijn deeltjes gejat had. Het gaf niet, we hechtten niet zo aan spullen.

In latere jaren kwamen we nog wel eens te praten over die iconische deeltjes. Onze nostalgie kende geen grenzen en vaak verzuchtten we dat er niet meer van die gezellige SF-romannetjes bestonden die precies, tot vier cijfers achter de komma nauwkeurig de sfeer opriepen van die tijd, de vroege zeventiger jaren, in Amsterdam-Geuzenveld. Het was Jan-Paul die de generieke term Amsterdam-West Essef muntte, en die term is altijd blijven hangen om dat onvangbare aan te duiden, dat intens bekende, nèt ongrijpbare dat je in je ooghoek denkt te zien en dat weg is zodra je je erop focust. Natuurlijk werden de boeken niet anders toen we ouder werden: wijzelf werden anders. Amsterdam-West Essef ging staan voor de onbevangen gemoedstoestand van de prille jeugd, toen alles nieuw was, en elk nieuw inzicht een openbaring, elke nieuwe ontdekking zo spoedig mogelijk met de anderen gedeeld moest worden.

Onlangs heb ik door tussenkomst van een collega alle ruim 375 deeltjes van de langlevende serie in ePub-vorm verworven. Ik heb ze allemaal geïmporteerd in mijn iPad en nu lees ik ze, terwijl ik tussen Haarlem en Den Haag forens, op mijn karakteristieke, dwangmatige manier in numerieke volgorde. Wat wil ik daarmee bereiken? Geen idee eigenlijk. Misschien is het niet veel meer dan het bevredigen van mijn nieuwsgierigheid. Hoe was het ook weer, 48 jaar geleden? Kennelijk is iets in mij toch nog steeds op zoek naar dat vluchtige Amsterdam-West Essef-gevoel. Enfin, voor de liefhebber plaats ik in mijn nieuwe blog nu en dan een leesrapportje wanneer ik weer een deeltje van de M=SF-reeks uit heb. U bent welkom!

De Mazda

Ik was op bezoek bij iemand, ergens in het centrum van Amsterdam. Ik lag met mijn gastheer in zijn grote bed te praten. Hij was ongeveer van mijn leeftijd, een jaar of veertig. Ons gesprek was helder, ook al praatten we dwars door de muziek heen.

Die ouderwets aandoende rockmuziek, assertief weerklinkend uit een zeer geavanceerde stereo-installatie, was interessant genoeg: subtiele blazers, een nijdig orgeltje en die bijster opgewonden, eigenwijze en onregelmatige maatsoorten die zo typerend zijn voor de zogeheten progressieve rock van vroeger: namelijk het begin van de zeventiger jaren. Wat ik hoorde beviel me zeer en ik vroeg me af waarom deze muziek voor mij, kenner van het genre, zo nieuw was. Mijn gastheer verklaarde dat dit de Nederlandse band Stringham was, waar ik nog nooit van gehoord had.

“Ik heb ook meegespeeld op die plaat,’ zei hij. Op dat moment klonk een heel aanstekelijke keyboardsolo, die een beetje aan Weather Report deed denken, of Return to Forever: jazzrock. ‘Zo zo,’ zei ik. ‘Goede muziek hoor.’

‘Zeker weten. Vrij snel hierna overigens,’ vervolgde mijn gastheer, ‘is de band opgeheven. Maar nu, twintig jaar later, bestaan we weer. Onder een nieuwe naam, maar toch. Nu heten we De Mazda.’

De Mazda! Die naam kende ik wel. Heel goed zelfs. Ik was niet echt een fan van deze band, maar ik had ze wel beluisterd. Goede musici, een beetje lullige muziek.

Ik zei: ‘Dat is wel een totaal andere stijl.’ Hij knikte. ‘Ja, we zijn met de tijd meegegaan, zullen we maar zeggen. Na zoveel jaren dat we inactief waren dachten we...’

‘En jij speelt weer mee?’ Hij knikte.

‘En welk instrument speel je?’

Hij mompelde iets dat ik niet kon verstaan. Het zou kunnen klinken als bugel of flugelhoorn. Ik vroeg: ‘Wat zei je?’ Daarna wendde hij zich, ogenschijnlijk met enige tegenzin, naar me toe, zodat we nu allebei op onze zij lagen en fluisterde: ‘Ik was niet goed genoeg.’ Zijn ogen waren vochtig. Met een snik herhaalde hij: ‘Ik was gewoon niet goed genoeg.’

Een deel van zijn boekenkast verschoof en maakte plaats voor een muur van zilverfolie. Ik dwarrelde een andere wereld in.

Ik heb het vanochtend nagekeken: er bestaat geen Nederlandse band genaamd Stringham, noch een die De Mazda heet. Zal er ooit iemand zijn die me kan uitleggen wat mijn hoofd doet als ik droom? Hoe ik elementen bedenk die zo verraderlijk geloofwaardig zijn (compleet met doorgearrangeerde, volmaakt opgenomen muziek), maar vermengd met onzin en gekkigheid die je al op grote afstand als de surrealistische kul herkent die een droom nu eenmaal is?

Waarom ver? Laten we naar huis gaan

In Fatehpur Sikri verdwaalt een mogul razend

draaiend om zijn gouden staf van torenflat naar

torenflat, het reiken naar de zon doet pijn

in zijn verheven schouders, oh die zon! Die hoogte!

Op Hashima ontvlucht een solitaire vogel

met driftig klapperende wieken lege straten,

op zoek naar mensen. God, waar zijn die mensen nu?

Omhoog dan maar en richting zon dan maar. Weg hier!

Om Dakshin Gangotri Station dwaalt een rare,

dik verpakte man rond, steeds op zoek naar mensen.

De zon is weg. Een macaronipinguïn gniffelt

om zijn kippendrift. Want wat een koude drukte!

In Haarlem: de illustere liguster recht gemaaid.

Hij brengt de rust terug in huizen en in tuinen.

We leggen ons te rusten, denken dan: ‘Verdraaid,

wat is de thuisgebleven wereld toch bijzonder!’

Berlijn, Panzerkazerne Bernau

Upupa epops

Verwaten hop dekt alle buitengrenzen,

beheerst het bollend veld, pedant zijn kuif

omhooggestoken als een woeste held.

Een houtduif grinnikt zachtjes met ons mee.

Nadat met hese stem hij heeft geroepen

(een klaagzang als een sonar) is hij weg

(hij leidt zijn troepen grillig heen en weer).

Duikt achter ons weer op, onder een heg.

Hij draagt met trots zijn wildgestreepte wambuis

en knikt zijn militaire vederbos:

nerveus maar op zijn hoede. Veldheer, deze?

Welnee, gemeen soldaat slechts, drukke wachter

die rond ons huis hopt en zijn vederlichte,

kwansuis Praetoriaanse, garde zoekt.

Een stripje levenskunst

De laatste tijd is er een hernieuwde discussie losgebarsten rond het al te gemakkelijk verstrekken aan patiënten van antidepressiva door huisartsen en zielkundigen. Niemand verwoordt zijn bezwaren zo fel als de Deense internist Peter Gøtzsche. Hij noemt antidepressiva (en vele andere medicijnen) zelfs dodelijk en schrijft boeken over de mafia-achtige onderwereld van Big Pharma. Hij betoogt dat psychiaters door de industrie onder druk worden gezet om dodelijke pillen voor te schrijven die niet werken, omdat de gediagnosticeerde ‘geestesziektes’ volgens hem niet bestaan.

Vanzelfsprekend krijgt hij ook weer veel kritiek op zijn stevige uitspraken. Hem wordt angst zaaien verweten om de verkoop van zijn sensationele boeken te bevorderen. Ook lijkt hij met zijn nogal paranoïde klinkende antipsychiatrie (People that fuck with your brain) ruimschoots binnen het spectrum te vallen van complotdenkers en anti-science lobbyisten, zoals bijvoorbeeld de anti-vaccers, een groep die, niet gesteund door degelijk wetenschappelijk onderzoek, betoogt dat kinderen autistisch zouden worden van vaccinatie. Hun invloed is schadelijk en heeft al uitbraken van rode hond en mazelen veroorzaakt, ziektes die helemaal niet onschuldig zijn. Gøtzsche’s achtergrond is veel wetenschappelijker dan die van de anti-vaccers, maar niettemin heeft zijn kruistocht de schijn van fanatisme en verdwazing op zich geladen.

Het is mij als leek niet duidelijk hoe wetenschappelijk of anti-wetenschappelijk Gøtzsche’s uitspraken zijn. Hij is echter wel bezig met een botte bijl en moet rekening houden met bijschade, want net als kinderen vormen depressieve jongeren en volwassenen een zeer kwetsbare patiëntengroep. Het aanwakkeren van een massahysterie betreffende hun medicatie kan heel gevaarlijk zijn.

Er zal heus wel een kern van waarheid steken in zijn beoordeling van de farmaceutische industrie, maar tegelijk kan ik, zonder er al te dramatisch over te willen doen, met stelligheid zeggen dat in de periode 1999-2000 een jaar lang Seroxat slikken mij enorm heeft geholpen en misschien zelfs mijn leven gered heeft.

Ik wees op dat moment het leven af, ik was bang om mijn bed te verlaten, ik ontwierp strategieën om me te vervreemden van mijn omgeving, mijn vrienden en mijn kind. Ik huilde de hele dag. Overwoog drie keer per etmaal me van de trap te laten vallen. Van een gezonde honderdvijf kilo viel ik af naar ongeveer tachtig, wat voor een twee meter lange man van veertig ziekelijk mager is. De huisarts dacht niet lang na, en schreef meteen een recept voor Seroxat uit. ‘Pas wel op, dit kan de rijvaardigheid beïnvloeden en je kunt er impotent van worden.’ ‘Geen bezwaar,’ antwoordde ik, ‘ik doe niet aan autorijden. Noch voorlopig aan seks, als het aan mij ligt.’ Ik merkte helemaal niets van de wonderpilletjes, maar dat schijnt nu juist de bedoeling te zijn. De serotonineregeling in mijn hersenen normaliseerde. Na verloop van tijd werd de wanhoop merkbaar minder en kon ik genoeg energie vinden om naar nieuwe woonruimte te gaan zoeken. Want weg moest ik. Weg!

Ik verliet Leiden en kwam in mijn eentje te wonen in Den Haag, in de befaamde Zwarte Madonna van Carel Weeber. Ik stopte met roken, ontdekte een goedkope slijter in de Spuihof alsook de voedselafdeling van Marks & Spencer en binnen een jaar woog ik honderdtwintig kilo en was ik weer redelijk tevreden. Nu weeg ik terug honderdvijf kilo en ben ik nog iets tevredener. Zo zie je maar.

Michel Faber - The Crimson Petal and the White (2002)

Tot mijn favoriete Nederlandse schrijvers hoort sedert enige tijd Michel Faber. U heeft maar vaag van hem gehoord en dacht eigenlijk dat hij een Engelsman was. Ja hoor, dat heb ik weer! En ik doe het er echt niet om, het overkomt me!

Ik was 100 pagina’s ver in het ruim twee kilo wegende boek en besloot eens te kijken wat dat voor een man was, die Michel Faber. Het eerste dat ik las was een stukje omtrent de reden dat dit boek nooit voorgedragen is voor de Booker-prize. In die tijd, zo vertelde het artikel, moest je nog van de (groot)-Britse nationaliteit zijn om te kunnen meedingen en de Nederlander Faber weigerde zich te laten naturaliseren. Nederlander? Ik was net zo verbaasd als u. Een liefhebber, net als ik, van allerlei obscure avant-garde rock, ook dat nog. Zoiets schept een extra band.

Faber was achttien toen hij begon te schrijven aan The Crimson Petal and the White. Is dat niet toevallig? Net zo oud als Raymond Radiguet was toen zijn ongewoon volwassen debuut verscheen.

We leven al zo’n honderd jaar met een steeds kunstmatiger wordend verschil tussen genre fictie zoals de historische roman of de literaire thriller, en pure literaire fictie. Pas de laatste jaren begint er een soort egalitarisme te ontstaan, waarin de onderscheiden vervagen en alles nog slechts “boek” is. Murakami of Gijp, het moet allemaal kunnen.

In zekere zin is dit een terugkeer naar het literaire klimaat van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Want vraag u eens af: welke soort fictie schreef Dickens eigenlijk? Gissing? Cowper Powys? Evelyn Waugh zelfs?

Faber stoeit dan ook naar hartenlust met al die noties en produceert een mengsel van stijlen, een toonzaal van literaturen. Of men het maar uit wil zoeken… De alwetende verteller speelt met zijn karakters. Hij neemt de lezer bij de hand en leidt hem van scène naar scène. Wanneer hij direct tot de lezer spreekt (de alwetende verteller pretendeert zelfs de gedachten van zijn lezer te kennen), valt de zogenoemde fourth wall weg. In de literatuur is dat een aloude techniek, maar tegenwoordig gaat het weer voor heel modern door, vanwege televisieseries als House of Cards. Ik heb altijd een beetje moeite gehad om de term postmodernisme volledig te begrijpen, maar is dit daar nu een voorbeeld van?

Romola Garai en Chris O'Dowd

Die vergelijking met film en televisie komt overigens niet uit het niets tevoorschijn. Ondanks de jonge leeftijd van de schrijver, wekt het boek overal de indruk geschreven te zijn voor een latere verfilming. Sommige bewegingen, gelaatsuitdrukkingen of perspectieven zijn volstrekt filmisch beschreven en suggereren zelfs al bijna een bepaalde stijl van acteren. De verfilming is er dan ook gekomen. In april 2011 zond de BBC een vierdelige miniserie uit met Romola Garai en Chris O'Dowd in de hoofdrollen van respectievelijk de prostituee Sugar en de zeepfabrikant William Rackham.

In de loop van de roman, wanneer de fabel ons, maar misschien ook de schrijver zelf steeds meer begint te interesseren, verdwijnt het postmodernistische karakter langzamerhand uit de bladzijden en krijgen we steeds meer te maken met iets als een moderne negentiende-eeuwse roman: modern eigenlijk alleen nog maar door de onverbloemde beschrijving van lichamelijkheden, en dan met name die lichaamsdelen en handelingen die nu eenmaal corebusiness zijn in de prostitutie.

Toch is er met het einde van het boek wel weer iets heel merkwaardigs aan de hand. Al honderd bladzijden voor het einde begint de lezer te vermoeden wat voor soort ontknoping Faber in petto heeft. Tegelijk realiseert diezelfde lezer zich dat die ontknoping normaal gesproken nog een bepaalde plotwending zou moeten krijgen.

Naarmate het aantal nog te lezen pagina’s kleiner werd, begon ik steeds meer te twijfelen: hij zal toch niet…? Hij zal toch niet helemaal niets doen met het einde? Hij zal ons toch niet welbewust een Onvoltooide aan durven bieden? Maar dat gebeurde dus wel degelijk. Geen einde, daardoor eigenlijk ook geen begin, maar slechts een snede uit de tijd. ‘Tja,’ lijkt het boek te zeggen, ‘dat was het dan. Verrast? Ja ikzelf eigenlijk ook wel een beetje.’

Twee jaren uit de negentiende eeuw zijn hier minutieus, maar volstrekt zonder hogere bedoeling beschreven, met mensen die niet heilig zijn maar ook niet doortrapt.  Beschadigde mensen wier beweegredenen weliswaar uitgebreid geanalyseerd worden, maar wier handelen verder geen enkele morele conclusie suggereert. Het boek heeft geen begin, geen eind, geen goede en geen slechte personen en geen bedoeling. Dat mag je, geloof ik, toch wel heel postmodern noemen.

Ondanks dit in mijn ogen nogal teleurstellende einde, vond ik het een goedgeschreven en slim boek, dat me nieuwsgierig gemaakt heeft naar Fabers overige werk.